Τι μας έμαθε η κρίση για την Ελλάδα ;

Βασικό γνώρισμα του ανθρώπινου είδους, ώστε να μπορεί να εξελίσσεται, είναι να διδάσκεται από τα λάθη του και από τα λάθη των άλλων. Όταν ο Jose Raul Capablanca⁽¹⁾ έλεγε πως εκείνος που θέλει να τελειοποιείται, πρέπει να βλέπει τις ήττες του ως μαθήματα, σίγουρα δεν είχε στο μυαλό του την Ελλάδα και την κατάσταση της σύγχρονης παγκόσμιας οικονομίας, δεν παύουν όμως τα σοφά του λόγια να έχουν άμεση εφαρμογή και στην δική μας περίπτωση. Η σημερινή Ελλάδα επαναπροσδιορίστηκε στα μάτια όλων μας μέσα από μία κρίση που μας έκανε να μάθουμε πολλά, πρωτίστως για τους ίδιους μας τους εαυτούς.

Πριν δούμε όμως τι μάθαμε από την κρίση για την Ελλάδα, ας γνωρίσουμε λίγο την κρίση. Η κρίση ως λέξη έχει δύο έννοιες. Είναι η νοητική ενέργεια που οδηγεί σε μία απόφαση ή επιλογή, σημαίνει όμως επίσης και απότομη όξυνση ενός προβλήματος. Υπολογίζοντας λοιπόν την κρίση ως απότομη όξυνση ενός προβλήματος, παραδεχόμαστε πως στην χώρα μας υπήρχε ένα πρόβλημα, νωρίτερα από την εμφάνιση της κρίσης. Η κρίση λοιπόν θα μπορούσε να χαρακτηριστεί οικονομική, ανθρωπιστική, κοινωνική ή και όλα αυτά μαζί. Σίγουρα όμως δεν προήλθε από παρθενογένεση. Είναι γνωστό σε όλους πως όταν ξεσπάει πανδημία, οι πρώτοι άμεσα απειλούμενοι από αυτή, είναι οι ευαίσθητες πληθυσμιακές ομάδες. Έτσι, όταν ξέσπασε η παγκόσμια οικονομική κρίση του 2008, βρήκε την ελληνική οικονομία ήδη νοσούσα από δικά της αίτια, και την έστειλε στην εντατική. Η ασθένεια γνωστή, ο ασθενής δεδομένος, άγνωστη όμως ήταν η θεραπεία. Πολλοί οι επίδοξοι γιατροί, κανείς όμως δεν γνώριζε τον ασθενή αρκετά καλά ώστε να του δώσει την δέουσα αγωγή.

Όταν το 2010 η Eurostat⁽²⁾ αναθεωρούσε τα ελλείμματα και το χρέος των προηγουμένων ετών, αρχίσαμε να κοιτάμε τον εαυτό μας στον καθρέφτη πιο καθαρά. Από τις αρχές του 2009 είχαν αρχίσει ήδη οι πολλαπλές υποβαθμίσεις πιστοληπτικής ικανότητας από τους αρμόδιους διεθνείς οίκους αξιολόγησης, γεγονός που εκτόξευε σε δυσθεώρητα ύψη το κόστος δανεισμού μας. Ναι, ακριβώς, ζούσαμε με δανεικά. Μπήκαν στην καθημερινότητα μας όροι όπως spread, cds, psi κλπ. Τι είναι όλα αυτά; Μα φυσικά ο λόγος που βιώνουμε μια πρωτοφανή κρίση σε όλα τα επίπεδα. Ή μήπως όχι; Η αλήθεια είναι πως το κακό είχε γίνει πολύ καιρό πριν. Πριν από το περίφημο μνημόνιο, πριν από το μεσοπρόθεσμο και πριν από το δεύτερο μνημόνιο. Από τα μέσα της δεκαετίας του ’70 και έπειτα, είναι επαρκώς τεκμηριωμένο πως ξεκίνησε μια περίοδος μεγάλου δανεισμού στην χώρα. Την περίοδο 1980 έως 1993 το χρέος έφτασε από 28,6% σε 111,6% ως ποσοστό του ΑΕΠ⁽³⁾. Μπορεί μετά, και ως το 1999, να ήταν κάτω από 3% και να καλύπταμε τα κριτήρια της συνθήκης του Μάαστριχτ και τελικά να γίναμε μέλος της ΟΝΕ⁽⁴⁾, αλλά αυτό δεν αντιστοιχούσε, τελικά, σε αληθινά δεδομένα. Η πίεση της Eurostat για οικονομική απογραφή το φθινόπωρο του 2004, αποκάλυψε αποκρύψεις δαπανών, γεγονός το οποίο αύξησε τα ελλείμματα των περασμένων ετών και διέλυσε την αξιοπιστία της Ελλάδας έναντι των εταίρων της, διεθνώς. Από τότε η ελληνική οικονομία έφτασε να μετράει δημόσιο χρέος 126,8% του ΑΕΠ, δηλαδή 298 δις Ευρώ.

Πίσω όμως από τους ψυχρούς αριθμούς υπάρχει μια ραγδαία πτώση του βιοτικού επιπέδου, μια οικονομική εξαθλίωση και μια εθνική μελαγχολία που χαρακτηρίζεται πρωτοφανής. Αν θεωρήσουμε πως η οικονομία ανήκει στις κοινωνικές επιστήμες, τότε φαίνεται λογικό πως επηρέασε όλη την κοινωνία. Επίσης, αν σκεφτούμε πως ουσιαστικά μια οικονομία βασίζεται στην ψυχολογία αυτών που την αποτελούν, τότε εύκολα βλέπουμε πως στην χώρα μας υπήρξε ένα ντόμινο εξελίξεων με αρνητικό χαρακτήρα. Φυσικά η οικονομία είναι ο καθρέφτης της κοινωνίας, άρα φάνηκε πόσο εκτροχιασμένος ήταν ο τρόπος σκέψης μας σε όλους σχεδόν τους τομείς.

Για την Ελλάδα αυτή η κρίση αποτέλεσε άλλη μια δύσκολη στιγμή της ιστορίας της. Η χώρα αυτή πέρασε περισσότερες δύσκολες στιγμές παρά περιόδους παχιών αγελάδων στην μέχρι τώρα πορεία της. Γαλουχήθηκε από παντός είδους κρίσεις. Οι χρεοκοπίες που βίωσε είναι πολλές κι αν κάτι πρέπει να μάθουμε από την τελευταία κρίση για την Ελλάδα, είναι πως της αξίζει μια ριζική αλλαγή νοοτροπίας. Η Ελλάδα είμαστε όλοι εμείς που την αποτελούμε, άρα η κρίση πρέπει να διδάξει εμάς για τους εαυτούς μας. Μάθημα που πρέπει να ριζωθεί καλά μέσα μας είναι πως κανείς δεν μπορεί να ζει, μόνο, με δανεικά. Ούτε ένα άτομο, ούτε μια επιχείρηση, ούτε ένα ολόκληρο κράτος. Ακόμα κι αν αυτό συμβεί για ορισμένο χρονικό διάστημα, δεν θα αργήσει να έρθει η ώρα των ευθυνών. Και αυτή η κρίση ήταν η ώρα των ευθυνών για όλους εμάς. Στα μεγαλύτερα ναυάγια όμως κρύβονται οι πιο πολύτιμοι θησαυροί. Αυτή η κρίση μας έμαθε πως η Ελλάδα μπορεί, αν είναι ενωμένη και πιστή στους στόχους της, να καταφέρει πολλά πράγματα, μόνη της. Έμεινε όρθια και αξιοπρεπής, και ξεκινάει πάλι το ταξίδι της στην ιστορία. Μπορεί να αντιμετωπίσει και μελλοντικές κρίσεις με τρόπο αποτελεσματικό, αρκεί να έχει εθνική συνέπεια μνήμη και επαγρύπνηση. Με αυτόν τον τρόπο, θα είναι ένα ισότιμο μέλος έναντι των εταίρων της παγκοσμίως. Αυτή η χώρα, είδαμε πως έχει απεριόριστες δυνατότητες, να παράγει προϊόντα, να προάγει τουρισμό να γεννά πολιτισμό και σπουδαίες προσωπικότητες, εδραιώνοντας την θέση της στον παγκόσμιο χάρτη λόγω του παρόντος και όχι μόνο επαναπαυόμενη στα επιτεύγματα των σημαντικών προγόνων της. Έτσι θα δείξει πως είναι μια πατρίδα αντάξια αυτών, με απεριόριστες προοπτικές εξέλιξης. Κι όλα αυτά, μπορεί για κάποιους, να μη μας τα έμαθε, αλλά σίγουρα μας τα θύμισε, η κρίση έστω και με τρόπο απότομο.

Κρίση είναι μια αλλαγή που προσπαθεί να συμβεί⁽⁴⁾. Πρέπει να βρούμε λοιπόν κι εμείς τον ρόλο μας στην εποχή της αλλαγής και να τον υπηρετήσουμε πιστά. Ως μεσογειακός λαός ενθουσιαζόμαστε εύκολα, απογοητευόμαστε και ξεχνάμε, εξίσου εύκολα. Ας είναι η πρόσφατη κρίση μια διδακτική εμπειρία που δεν θα την ξεχάσουμε. Όχι μόνο επειδή μας κόστισε ακριβά σε όλα τα επίπεδα, αλλά κι επειδή δεν πρέπει να επιτρέψουμε να μας ξανασυμβεί. Θέλουμε γενική αλλαγή, ας μην αντιδράμε λοιπόν σε κάθε αλλαγή που μας συμβαίνει. Αν όχι τώρα, πότε; Αν όχι εμείς, ποιοι; Και εν τέλει θα διαπρέψουμε, σ’ αυτόν τον τόπο όπου όλοι είμαστε τραγικά αυτοδίδακτοι⁽⁵⁾.

 

 ------------------------------------------------------------------------------------------------------

(1)  Κουβανός σκακιστής

(2)  Ευρωπαϊκή Στατιστική Υπηρεσία 

(3)  Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν

(4)  Bryan Tracy, Καναδός επιχειρηματίας/συγγραφέας

(5)  Γ. Σεφέρης, Έλληνας ποιητής (Νόμπελ 1963)

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Δημήτρης Τζάνος / Οικονομολόγος.
(Απόφοιτος Τμήματος Οικον. Επιστημών Εθνικού & Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών)